وقتی مسابقه تسلیحاتیِ خنک‌کردن زمین از کنترل خارج شد

یکی از بدترین کابوس‌های دانشمندان اقلیم این نیست که فناوری کار نکند، بلکه این است که سیاست‌بازان و بازیگران قدرتمند جهان آن را به‌عنوان ابزاری برای رقابت راه بیندازند. در یک شبیه‌سازی جنگی در لندن، حرف اول و آخر را شک و رقابت ملی زد — نه علم و منافع جمعی.

چه اتفاقی در آن شبیه‌سازی افتاد؟

گروهی متشکل از دیپلمات‌ها، نظامیان سابق، دانشمندان و نمایندگان سازمان‌ها در دانشگاه کوئین مری لندن دور هم نشستند تا واکنش جهانی به فناوری‌هایی با نام کلی «مدیریت تابش خورشیدی» (solar radiation modification) را بررسی کنند. چنین فناوری‌هایی با پخش ذرات در جو تلاش می‌کنند بخشی از نور خورشید را بازتاب دهند و زمین را موقتاً خنک کنند — مانند اثرات آتشفشان‌های بزرگ. اما پیامدها و توزیع اثرات این روش‌ها ناهمگن و پرریسک است.

آغاز با خوش‌بینیِ علمی؛ پایان در سایه‌ی منافع ملی

کلین گولجا، پژوهشگر اقلیم، انتظار داشت علم و اخلاق راهنما باشند. اما در عمل، مذاکرات با سوءظن، اطلاعات غلط و منافع پنهان کشورها و شرکت‌ها پر شد. نمایندگان ایالات متحده و چین آشکارا از پذیرش هر قراردادی که مانع «منافع ملی» آنها شود امتناع کردند؛ بدتر اینکه هر اقدامی از طرف رقیب بلافاصله به‌عنوان تهدید تفسیر شد.

چرا این موضوع این‌قدر خطرناک است؟

• ناهمگنی اثرات: مدل‌ها نشان می‌دهند برخی مناطق (مثلاً بخش‌هایی از آفریقای جنوب صحرایی) ممکن است خشک‌تر شوند و طوفان‌های گرمسیری در اقیانوس اطلس تشدید شوند.
• وابستگی و بازگشت ناگهانی: خنک‌شدن فقط تا زمانی ادامه دارد که عملیات ادامه یابد؛ قطع ناگهانی می‌تواند منجر به افزایش سریع دما و پیامدهای پیش‌بینی‌نشده شود.
• رقابت ژئوپلیتیک: ترس از عقب‌ماندن، دولت‌ها و بازیگران بزرگ را به تسریع تحقیق و توسعه وادار می‌کند که خود می‌تواند به برخوردها و سوءبرداشت‌ها منجر شود.
• نفوذ منافع قدرتمند: بازی در لندن نشان داد که گروه‌های دارای منافع، از جمله بازیگران وابسته به سوخت‌های فسیلی، می‌توانند با نفوذ مالی یا اطلاعاتی صدای علم را تضعیف کنند.

سناریوها و درس‌های کلیدی

شبیه‌سازی سه مرحله‌ای (حال، سپتامبر ۲۰۲۷ و سپتامبر ۲۰۲۸) نشان داد که هر چه فناوری پیشرفت کند، فضای سیاست‌گذاری تیره‌تر می‌شود. چند نکته مهم از این تجربه بیرون آمد:

• بی‌اعتمادی بین بازیگران بزرگ می‌تواند هر تلاش بین‌المللی را به شکست بکشد.
• نبود شفافیت علمی و شبکه‌های نظارتی باعث می‌شود آزمایش‌های مخفیانه تشخیص داده نشوند یا به‌ناد دقیق تفسیر شوند.
• نیاز واقعی به شبکه‌ای بین‌المللی برای مانیتورینگ و تبادل داده‌ها وجود دارد که بتواند آزمایش‌های مخفی را ردیابی و اثرات را تحلیل کند.

نمونه‌های عملی در بازی

در بازی، یک گزارش اطلاعاتی ساختگی باعث افزایش تنش‌ها شد، نمایندگان کشورها همدیگر را متهم کردند و مذاکرات فروپاشید. حتی پیشنهاد کمک مالی یک NGO به‌ظاهر مستقل برای ایجاد شبکه نظارتی، وقتی مشخص شد پشت آن منافع سوخت فسیلی وجود دارد، اعتبار دانشمندان را تخریب کرد و صدای علم را منزوی ساخت.

آینده: پژوهش، حاکمیت یا رقابت؟

فشار برای تسریع پژوهش‌ها واقعا وجود دارد: شرکت‌های خصوصی سرمایه‌گذاری کردند و برخی چهره‌های پرنفوذ از جمله بازیگران بخش‌فضا به ایده‌ها اشاره کرده‌اند. اما گروه‌های مختلف در جهان هنوز درباره چارچوب‌های قانونی، اخلاقی و سازمان‌دهی بین‌المللی اختلاف دارند. گزارش نهایی شبیه‌سازی همین نکته را تأیید می‌کند: رقابت استراتژیک و حاکمیت ملی، نه دغدغه اقلیمی، راهنمای غالب بودند.

چه باید کرد؟ پیشنهادهای عملی

• ایجاد و تقویت سازوکارهای بین‌المللی شفاف برای نظارت بر آزمایش‌ها و داده‌ها.
• تقویت شبکه‌های علمی مستقل و تأمین مالی شفاف تا صدای پژوهشگران مخدوش نشود.
• گفت‌وگوی متمرکز میان قدرت‌های بزرگ (به‌صورت چندجانبه) برای کاهش ریسک سوءتفاهم و مسابقه تسلیحاتیِ اقلیمی.
• آگاهی‌بخشی عمومی و مشارکت جوامع آسیب‌پذیر در تصمیم‌گیری‌ها، چون اثرات به‌طور نامتوازن توزیع می‌شوند.

سخن آخر

شبیه‌سازی لندن یک هشدار بود: وقتی فناوری‌ای با پیامدهای گسترده و نامعلوم در دسترس می‌شود، اگر اولویت‌ها سیاست و سود کوتاه‌مدت باشد، نتیجه شاید نه حل بحران بلکه تشدید رقابت و بی‌اعتمادی است. برای دانشمندانی مثل گولجا، نتیجه ملموس شد — بازگشت به سطح محلی و کمک به جوامع ساحلی برای مقابله با تغییرات اقلیمی، جایی که می‌تواند واقعاً اثربخش باشد. در واقع، تا وقتی ساختارهای جهانیِ شفاف و مسئول وجود نداشته باشند، تکیه صرف بر علم ممکن است کافی نباشد.