پانکراس انسان معمولاً نزدیک به یک میلیارد سلول بتا دارد؛ سلول‌هایی که نقش اصلی‌شان تولید انسولین است. در افراد مبتلا به دیابت، این سلول‌ها یا از بین رفته‌اند یا درست کار نمی‌کنند. به همین دلیل، سال‌هاست پژوهشگران به دنبال راهی هستند که دوباره تعداد این سلول‌ها را افزایش دهند؛ راهی که شاید در آینده به درمانی ماندگار و حتی ریشه‌ای برای دیابت تبدیل شود.
حالا گروهی از محققان به گام مهمی در این مسیر رسیده‌اند. آن‌ها نوع دیگری از سلول‌های پانکراس را به‌صورت ژنتیکی دست‌کاری کرده‌اند تا در زمان بالا رفتن قند خون، انسولین تولید و آزاد کنند.
سلول‌های مجرایی پانکراس؛ نامزد غیرمنتظره برای تولید انسولین
پژوهشگران در این مطالعه سراغ سلول‌های مجرایی پانکراس رفتند؛ سلول‌هایی که در حالت عادی وظیفه‌شان با سلول‌های بتا فرق دارد. نکته جالب اینجاست که بررسی‌های قبلی نشان داده بود این سلول‌ها گاهی به‌طور طبیعی و البته بسیار نادر، به سلول‌های بتا تبدیل می‌شوند.
این ویژگی در بدن بزرگسالان غیرمعمول است، چون بیشتر سلول‌ها هویت ثابتی دارند و به‌سادگی تغییر نقش نمی‌دهند. همین رفتار خاص باعث شد محققان به این فکر بیفتند که شاید سلول‌های مجرایی بهترین نقطه شروع برای ساخت سلول‌های جدید تولیدکننده انسولین باشند.
نقش یک ژن کلیدی در این تغییر هویت
تیم تحقیقاتی برای پیدا کردن عامل این دگرگونی، از روشی به نام غربالگری ژنتیکی استفاده کرد. در این روش، بخش‌های مختلف DNA به‌صورت هدفمند بررسی یا غیرفعال می‌شوند تا مشخص شود کدام ژن‌ها در یک فرایند زیستی نقش مهمی دارند.
نتیجه این جست‌وجو به یک ژن به نام ALDH3B2 رسید. وقتی فعالیت این ژن در سلول‌های مجرایی خاموش شد، احتمال تبدیل آن‌ها به سلول‌های شبیه بتا به‌طور محسوسی بالا رفت.
- بدون دست‌کاری ژنتیکی، کمتر از ۱ درصد سلول‌های مجرایی خودبه‌خود حالتی شبیه سلول بتا پیدا می‌کردند.
- با خاموش کردن ژن ALDH3B2، این عدد به حدود ۸.۵ درصد رسید.
این افزایش، برای پژوهشگران بسیار امیدوارکننده بود؛ چون نشان می‌دهد شاید تنها با یک تغییر ژنتیکی مشخص بتوان بخشی از سلول‌های موجود در پانکراس را به تولیدکننده انسولین تبدیل کرد.
آزمایش روی سلول‌های انسانی و سپس موش‌های دیابتی
مرحله اول آزمایش‌ها روی سلول‌های انسانی در محیط آزمایشگاه انجام شد. پس از آن، این سلول‌ها به موش‌های مبتلا به دیابت پیوند زده شدند. نتیجه قابل‌توجه بود: انسولین انسانی در بدن موش‌ها به گردش درآمد و سطح قند خون آن‌ها تا نزدیکی محدوده طبیعی پایین آمد.
این اثر فقط کوتاه‌مدت هم نبود و تا شش هفته ادامه داشت. هرچند این بازه زمانی برای نتیجه‌گیری نهایی کافی نیست، اما نشان می‌دهد سلول‌های تغییر یافته توانسته‌اند عملکردی شبیه سلول‌های بتای واقعی از خود نشان دهند.
چرا این روش اهمیت دارد؟
در سال‌های اخیر، ایده‌های مختلفی برای درمان بلندمدت دیابت مطرح شده است. بعضی رویکردها سراغ ژن‌درمانی می‌روند و بعضی دیگر تلاش می‌کنند در آزمایشگاه سلول‌های جدید تولیدکننده انسولین بسازند و سپس آن‌ها را به بدن بیمار پیوند بزنند.
مثلاً یکی از کارآزمایی‌های بالینی جدید، سلول‌های عضلانی را به دستورالعمل ژنتیکی لازم برای تولید انسولین مجهز می‌کند. در روش‌های دیگر هم هدف این است که سلول‌های تولیدکننده انسولین در محیط آزمایشگاه ساخته شوند و بعد به بیمار منتقل شوند.
اما این راه‌ها بی‌خطر نیستند. یکی از چالش‌های اصلی، فعال شدن سیستم ایمنی و واکنش بدن به سلول‌های جدید یا پیوندی است. یافته تازه، مسیر دیگری را پیشنهاد می‌کند: استفاده از سلول‌های موجود در خود پانکراس و تغییر کاربری آن‌ها به جای وارد کردن سلول‌های خارجی.
مزیت بالقوه این رویکرد
- استفاده از سلول‌های خود بافت پانکراس
- کاهش وابستگی به پیوند سلول‌های تولیدشده در بیرون از بدن
- امکان پاسخ‌دهی طبیعی‌تر به افزایش قند خون
- باز کردن مسیر برای درمان‌های دقیق‌تر و شخصی‌سازی‌شده
آیا این روش به درمان قطعی دیابت تبدیل می‌شود؟
هنوز برای چنین نتیجه‌ای زود است. این پژوهش در مرحله ابتدایی قرار دارد و تا رسیدن به درمان انسانی، مسیر طولانی‌ای پیش روست. دانشمندان باید بررسی کنند که این سلول‌های جدید در بلندمدت چقدر پایدار می‌مانند، آیا به اندازه کافی انسولین تولید می‌کنند و مهم‌تر از همه، آیا استفاده از این روش برای انسان ایمن است یا نه.
با این حال، اهمیت این مطالعه در آن است که نشان می‌دهد برخی سلول‌های پانکراس فقط یک تغییر ژنتیکی با تبدیل شدن به سلول‌های شبه‌بتا فاصله دارند. همین موضوع می‌تواند نگاه پژوهشگران به درمان دیابت را تغییر دهد و مسیر تازه‌ای برای بازسازی توانایی طبیعی بدن در کنترل قند خون باز کند.
نکات کلیدی
- پژوهشگران نوعی از سلول‌های پانکراس به نام سلول‌های مجرایی را هدف قرار داده‌اند.
- خاموش کردن ژن ALDH3B2 احتمال تبدیل این سلول‌ها به سلول‌های شبیه بتا را افزایش داده است.
- سلول‌های دست‌کاری‌شده در موش‌های دیابتی باعث کاهش قند خون و تولید انسولین انسانی شدند.
- این اثر تا شش هفته ادامه داشت.
- این روش می‌تواند در آینده به توسعه درمان‌های ماندگارتر برای دیابت کمک کند.
نظر، سوال یا تجربه خود را درباره این مطلب با سایر کاربران اوکالا به اشتراک بگذارید.