پیشرفت‌های تازه هوش مصنوعی در ریاضیات فقط خبرهای هیجان‌انگیز علمی نساخته‌اند؛ برای بعضی از چهره‌های این حوزه، این اتفاق‌ها با اضطراب، تردید و حتی اندوه همراه شده است. استیون استروگاتز، ریاضی‌دان و نویسنده شناخته‌شده دانشگاه کرنل، وقتی درباره دستاوردهای چند روز اخیر حرف می‌زند، به‌شدت تحت تأثیر قرار می‌گیرد. از نگاه او، ماجرا فقط حل چند مسئله دشوار نیست؛ بلکه تغییری عمیق در جایگاه انسان، پژوهشگر و مفهوم اعتبار علمی است.
استروگاتز می‌گوید از نظر علمی، اتفاقات اخیر خیره‌کننده‌اند، اما هم‌زمان نوعی تلخی انسانی هم در آن‌ها دیده می‌شود؛ تلخی‌ای که از رقابت شدید، عجله برای ثبت افتخار و نگرانی درباره آینده پژوهشگران انسانی می‌آید.
حل یک مسئله ۹۰ ساله با هزاران عامل هوش مصنوعی
اوپن‌ای‌آی اعلام کرده که با استفاده از ده‌ها هزار عامل هوش مصنوعی، توانسته به راه‌حلی برای یک مسئله ۹۰ ساله ریاضی برسد؛ مسئله‌ای که برای حل آن جایزه‌ای یک میلیون دلاری تعیین شده بود. البته این راه‌حل هنوز باید به‌صورت مستقل بررسی و تأیید شود.
این دستاورد بر پایه روشی بنا شده که پیش‌تر توسط دو ریاضی‌دان اسپانیایی، دیه‌گو کوردوبا و لوئیس مارتینز-زوروآ توسعه یافته بود. اما خیلی زود، حاشیه‌ها هم از راه رسیدند. تریستان باک‌مستر، ریاضی‌دان دیگری که روی همین مسئله کار می‌کرد، مدعی شد اوپن‌ای‌آی پس از آنکه از تحقیقات او و لوونت آلپوگه، پژوهشگر Anthropic، باخبر شده، با شتاب وارد عمل شده است. به گفته او، حتی تلاش‌هایی برای اثرگذاری بر اینکه چه کسی باید اعتبار نهایی این کار را بگیرد هم انجام شده است.
وقتی رقابت علمی رنگ تجاری می‌گیرد
این اختلاف فقط یک دعوای شخصی یا علمی نیست. از نگاه استروگاتز، چنین تنش‌هایی نشانه تغییری بزرگ‌تر در فضای ریاضیات است؛ تغییری که با ورود آزمایشگاه‌های بزرگ هوش مصنوعی و رقابت آن‌ها برای جلب توجه رسانه‌ها شدت گرفته است. او این وضعیت را به مسابقه‌ای تشبیه می‌کند که در آن شرکت‌ها می‌خواهند پیش از عرضه‌های بزرگ و رویدادهای تجاری مهم، نام خود را در صدر خبرها نگه دارند.
همین تغییر، مرز میان پژوهش آرام و عمیق دانشگاهی با رقابت سریع و پرهیاهوی شرکت‌های فناوری را کمرنگ کرده است؛ مرزی که برای بسیاری از پژوهشگران، حالا به مسئله‌ای نگران‌کننده تبدیل شده است.
از قضیه آخر فرما تا موج تازه کشفیات
فقط اوپن‌ای‌آی نیست که وارد این میدان شده. هفته گذشته Anthropic اعلام کرد مدل Claude هنگام صورت‌بندی رسمی یکی از برهان‌های موجود برای قضیه مشهور آخر فرما، موفق شده ۲۹ هزار و ۵۰۰ قضیه کوچک را اثبات کند. این در حالی است که گروهی از ریاضی‌دان‌ها سال‌ها روی چنین پروژه‌ای کار کرده بودند.
چند ماه قبل‌تر هم اوپن‌ای‌آی از پیشرفت در ۱۰ مسئله قدیمی دیگر در ریاضیات خبر داده بود. مجموع این خبرها یک پیام روشن دارد: هوش مصنوعی سرعت پیشروی در ریاضیات را به شکل بی‌سابقه‌ای بالا برده است. اما اینکه این شتاب تازه برای کسانی که عمرشان را صرف این علم کرده‌اند چه معنایی خواهد داشت، هنوز پاسخ روشنی ندارد.
- سرعت حل مسائل به‌طور محسوسی بیشتر شده است.
- اعتبار علمی و مالکیت ایده‌ها حالا بیش از قبل محل مناقشه است.
- نقش پژوهشگر انسانی در حال بازتعریف شدن است.
- شرکت‌های فناوری به بازیگران اصلی برخی پروژه‌های ریاضی تبدیل شده‌اند.
۲۰۲۶؛ سال شگفتی یا سال فاجعه برای ریاضیات؟
استروگاتز معتقد است سال ۲۰۲۶ ممکن است در تاریخ ریاضیات به‌عنوان سالی استثنایی ثبت شود؛ یا به‌عنوان یک دوران درخشان، یا برعکس، به‌عنوان دوره‌ای پرآشوب و تلخ. دلیلش هم روشن است: در بازه‌ای کوتاه، اتفاقاتی رخ داده که می‌توانند مسیر آینده این علم را عوض کنند.
او با صراحت می‌گوید در آینده، اگر کسی بخواهد در ریاضیات به کشفیات بزرگ برسد، بدون هوش مصنوعی عملاً توان رقابت نخواهد داشت. این جمله فقط پیش‌بینی نیست؛ اعترافی است به اینکه قواعد بازی در حال تغییرند.
هوش مصنوعی؛ هم ابزار قدرتمند، هم منبع بحران هویت
الکس تاونسند، همکار استروگاتز در نگارش کتاب Big Math، از همین حالا از هوش مصنوعی برای سرعت دادن به تحقیقاتش استفاده می‌کند. او اخیراً با کمک ChatGPT توانسته روی یک مسئله قدیمی در جبر خطی عددی کار کند؛ مسئله‌ای که دهه‌ها قدمت داشته است.
تاونسند و استروگاتز می‌گویند بدون این ابزارها، حجم کار لازم و نسبت هزینه به فایده در بعضی پروژه‌ها آن‌قدر بالا بود که اجرای آن‌ها عملاً توجیه نداشت. با این حال، ماجرا فقط به افزایش بهره‌وری ختم نمی‌شود. همان فناوری که کار را آسان‌تر کرده، باعث شده تاونسند نگاه تازه‌ای به جایگاه خودش در این رشته پیدا کند.
برای پژوهشگری که سال‌ها از عمرش را صرف یادگیری، تمرین و پیشروی در یک زمینه تخصصی کرده، دیدن اینکه ماشین‌ها ناگهان می‌توانند بخشی از همان مسیر را با سرعتی بسیار بیشتر طی کنند، فقط شگفت‌انگیز نیست؛ می‌تواند دردناک هم باشد.
آینده ریاضیات انسانی چه می‌شود؟
مسئله اصلی فقط این نیست که هوش مصنوعی چند قضیه را اثبات کرده یا چند مسئله قدیمی را جلو برده است. پرسش جدی‌تر این است که در چنین آینده‌ای، ارزش تجربه انسانی، سال‌ها ممارست علمی و شهود ریاضی چه جایگاهی خواهد داشت.
هوش مصنوعی حالا از یک ابزار کمکی ساده عبور کرده و به شریکی اثرگذار در کشف علمی تبدیل شده است. همین موضوع، هم افق‌های تازه‌ای باز می‌کند و هم نگرانی‌های واقعی می‌سازد؛ از سهم پژوهشگران در اعتبار علمی گرفته تا معنای تخصص در دورانی که ماشین‌ها هم می‌توانند در مرز دانش نقش‌آفرینی کنند.
شاید ریاضیات در آستانه یکی از مهم‌ترین پیچ‌های تاریخ خود ایستاده باشد؛ جایی که هیجان کشف و ترس از کنار رفتن، هم‌زمان پیش می‌روند.
نظر، سوال یا تجربه خود را درباره این مطلب با سایر کاربران اوکالا به اشتراک بگذارید.