نزدیک به یک قرن بود که فیزیکدانها پاسخی نظری برای یک پرسش بسیار مهم داشتند: اگر یک ذره کوانتومی سقوط آزاد را تجربه کند، موج کوانتومی آن دقیقاً چه تغییری میکند؟ اگر این پاسخ اشتباه از آب دربیاید، یعنی مکانیک کوانتومی و نظریه گرانش اینشتین در یکی از بنیادیترین نقاط، با هم ناسازگارند. مشکل اینجا بود که آزمودن چنین چیزی در عمل تقریباً غیرممکن به نظر میرسید، چون کسی نتوانسته بود ابزار مناسبی برای این اندازهگیری بسازد.
حالا گروهی به رهبری ران فولمن از دانشگاه بنگوریون نقب، همراه با پژوهشگرانی از آلمان، بریتانیا و آمریکا، از جمله راجر پنروز برنده نوبل، موفق شدهاند این مانع را کنار بزنند. آنها تداخلسنج تازهای ساختهاند که به یک اتم بهطور همزمان دو مسیر متفاوت میدهد: در یک مسیر اتم سقوط آزاد میکند و در مسیر دیگر کاملاً ثابت نگه داشته میشود. هر دو مسیر در نهایت در یک مکان و در یک لحظه به هم میرسند؛ همین موضوع امکان اندازهگیری اثر سقوط بر ویژگی موجی اتم را فراهم کرده است.
چرا این آزمایش اینقدر مهم است؟
از زمان گالیله، فیزیکدانها میدانند یک جسم در حال سقوط را چطور توصیف کنند: موقعیتش کجاست، با چه سرعتی حرکت میکند و شتابش چقدر است. اما مکانیک کوانتومی میگوید هر جسمی، علاوه بر اینکه ذره است، نوعی موج هم هست. فولمن میگوید فرقی ندارد درباره یک خودرو حرف بزنیم، یک فضاپیما یا یک اتم؛ هر ذرهای ماهیت موجی هم دارد.
هر موجی، از موج دریا گرفته تا موج صدا، بالا و پایین دارد. جایگاه این بالا و پایین بودن با مفهومی به نام فاز توصیف میشود. فاز در واقع نشان میدهد که موج در کدام بخش از چرخهاش قرار دارد؛ روی قله است یا در دره. در دنیای کوانتوم، همین فاز میتواند اطلاعات بسیار مهمی درباره رفتار ذرات به ما بدهد.
چرا اندازهگیری این اثر تا امروز ممکن نبود؟
۱. اتم باید تقریباً بیحرکت باشد
ویژگی موجی اتم فقط زمانی خودش را بهخوبی نشان میدهد که اتم تقریباً حرکتی نداشته باشد. این وضعیت زمانی بهدست میآید که اتم تا نزدیکی صفر مطلق سرد شود. سالها چنین دمایی عملاً در دسترس نبود و تازه از اواخر دهه ۱۹۹۰ بود که فناوری لازم برای سرد کردن اتمها تا این حد فراهم شد.
با این حال، رسیدن به این دما فقط آغاز کار بود. چون حتی اگر اتم را به اندازه کافی سرد کنید، هنوز مسئله اصلی پابرجاست: فاز را نمیتوان بهتنهایی اندازه گرفت.
۲. فاز فقط با مقایسه قابل مشاهده است
فاز یک کمیت نسبی است. یعنی تنها وقتی دیده میشود که دو مسیر یا دو حالت از یک ذره را با هم مقایسه کنیم. برای همین باید یک ذره را به دو مسیر جداگانه فرستاد و بعد دوباره این دو مسیر را به هم رساند. تنها در این صورت میتوان از اختلاف فاز میان آنها چیزی فهمید.
منطق این کار بسیار شبیه به آزمایش معروف دو شکاف است؛ همان آزمایشی که در آن ذرات از دو شکاف باریک عبور میکنند و روی پردهای در پشت آن، الگوی تداخلی میسازند. این الگو نشان میدهد که ذره فقط مثل یک گلوله کوچک رفتار نمیکند، بلکه ویژگی موجی هم دارد.
تداخلسنج جدید دقیقاً چه کاری انجام میدهد؟
دستگاه ساختهشده توسط این گروه پژوهشی، یک اتم را بهطور همزمان در دو مسیر قرار میدهد:
- در مسیر اول، اتم وارد سقوط آزاد میشود.
- در مسیر دوم، اتم کاملاً ثابت نگه داشته میشود.
- در پایان، هر دو مسیر در یک نقطه و یک زمان یکسان به هم میرسند.
- با مقایسه این دو مسیر، پژوهشگران میتوانند تغییر فاز ناشی از سقوط را اندازه بگیرند.
نکته مهم اینجاست که این آزمایش فقط حرکت یک اتم را ثبت نمیکند، بلکه اثر گرانش را بر جنبه موجی آن میسنجد؛ همان نقطهای که مکانیک کوانتومی و نسبیت باید با هم سازگار باشند.
اگر نتیجه با پیشبینیها نمیخواند چه میشد؟
اگر اندازهگیری انجامشده با محاسبات نظری قدیمی هماهنگ نبود، پیامد آن بسیار بزرگ بود: یا درک ما از مکانیک کوانتومی در این وضعیت ناقص است، یا نظریه گرانش اینشتین در مقیاسهای کوانتومی نیاز به بازنگری دارد. به بیان ساده، چنین اختلافی میتوانست نشانهای روشن از شکاف میان دو ستون اصلی فیزیک مدرن باشد.
به همین دلیل این آزمایش فقط یک دستاورد فنی نیست؛ بلکه گامی مهم برای بررسی سازگاری دو نظریهای است که هر کدام در قلمرو خود فوقالعاده موفق بودهاند، اما کنار هم قرار دادنشان همیشه یکی از دشوارترین چالشهای فیزیک بوده است.
نکات کلیدی
- فیزیکدانها نزدیک به صد سال پیش پیشبینی کرده بودند سقوط آزاد با موج کوانتومی چه میکند.
- آزمودن این پیشبینی تا امروز بهدلیل نبود تداخلسنج مناسب ممکن نشده بود.
- تیم ران فولمن دستگاهی ساخته که یک اتم را همزمان در دو مسیر متفاوت قرار میدهد.
- یکی از مسیرها شامل سقوط آزاد است و مسیر دیگر اتم را ثابت نگه میدارد.
- مقایسه این دو مسیر امکان اندازهگیری تغییر فاز اتم را فراهم میکند.
- این آزمایش برای سنجش سازگاری مکانیک کوانتومی و نسبیت اهمیت زیادی دارد.
نظر، سوال یا تجربه خود را درباره این مطلب با سایر کاربران اوکالا به اشتراک بگذارید.